Çok iş değiştirdim, çeşitli sektörlerde ve alanlarda çalıştım. Tecrübe temelli bir yaşamım olmadı. Fakat çoğumuzun ilgisi dışında kalmış bir alanda yeterince yoğunlaşmış olduğumu düşünüyorum: Mesleki örgütlenme.
Öncesi bir kenara, 1992–1995 yılları arasında MMO İstanbul Şubesi Yönetim Kurulunda çalıştığım dönemde, TMMOB ve MMO örgütlenmesi üzerine çalıştım.
Üstüne 1996–1997 döneminde de, E/İM MEDAK Yürütme Kurulunda yer aldım ve endüstri mühendisleri için bir oda kurulmasının önünü açacak zemini oluşturmaya yöneldim. Ayrı bir örgütlenme için, MMO içinde harcanacak çabanın zıddını geliştirmekte olduğunu görünce de oda çevresinden çekildim. Öğrendiklerimi çeşitli başlıklar altında şöyle özetleyebilirim:
1+1’in 1’den küçük olabileceğinin farkına varmamı MMO pratiği sağladı
İlk iki buçuk yılda, sonuçlarını büyük bir zevkle anarak güzel işler yaptığımıza inandığım MMO döneminde, örgütün sinerjik yanının tam aksi tarafını da görmüş oldum; örgütlerin, biraradalıkların yükünü taşımaktan insanları caydıran ‘anerjik’ yanını …
‘Anerji’, o kadar çok insani unsurlarla bezenmiş bir sorundur ki bunu akıl cümleleriyle anlatmayı becermek için daha birkaç fırın ekmek yemem gerekir; yanına da bol miktarda katık…
Endüstri mühendisleri öğrenciyken daha örgütçü oluyor
Ülke çapındaki endüstri mühendisliği öğrencilerini bir araya getiren TEMÖB, insana bunu düşündürtüyor. Endüstri mühendisliği öğrencilerinin, uluslararası öğrenci örgütleri ve çok da başarılı etkinlikleri var.
İlk TEMÖB örgütçüleri, bir şekilde İstanbul MDK’da bizi bulmuşlardı. O sırada endüstri mühendisleriyle ilgili düzenlediğimiz bir anketin derleme çalışmalarına öyle dalmıştım ki, TEMÖB’çülerin arkadaşlarla yaptığı konuşmalarda geçen TEMÖB laflarını uzun süre TMMOB’nin kötü telaffuzlarından biri olarak algılamış ve ilgiye değer bulmamıştım. Bir öğrenci hareketiyle karşı karşıya olduğumuzu anladığım zaman, çocukları “biz de böyle heyecanlıydık zamanında” diye düşünerek hafife almıştım. Yıllardan beri Türkiye’nin neredeyse bütün üniversitelerindeki endüstri mühendisliği öğrencileri, yılda iki kez buluşmaya devam ediyor. Sanırım bu çocuklardan en az biri, şimdi on yıllık bir mühendis olarak, kıs kıs gülüyordur.
Ancak, TEMÖB örgütçülerinin diplomalarını aldıkları zaman, mesleğin örgütlenmesi konusundaki görevlerinin de bitmiş gibi davranmaları beni üzüyor.
Endüstri mühendislerinin etkili olduğu MMO şubeleri diğerlerinden başarılı oluyor
MMO, başta İzmir Şubesi olmak üzere, endüstri mühendislerine sağladığı yetkilendirmeler üzerinden yıllardır çok başarılı işler yapmıştır. Fakat bu durumdan yararlananlar, endüstri mühendislerinden önce ve daha çok, makine mühendisleridir.
Endüstri mühendislerinin mesleki örgütünü kurma görevi yasayla TMMOB’ye verilmiştir
TMMOB Kanununun 2. maddesi şöyle başlar:
“Madde 2 – (Değişik: 19/4/1983 – KHK 66/2 md.)
Birliğin kuruluş amacı ile yapamayacağı faaliyetler ve işler aşağıda gösterilmiştir.
Birliğin kuruluş amacı:
a) Bütün mühendis ve mimarları ihtisas kollarına ayırmak ve her kol için bir oda kurulmasına karar vermek;
Bu suretle aynı ihtisasa mensup meslek mensuplarını bir Odanın bünyesinde toplamak; merkezde idare heyeti, haysiyet divanı ve murakıplar gibi görevlilere yetecek kadar üyesi bulunmayan Odanın merkezini, Umumi Heyetin belirleyeceği yerde açmak”
1954 yılında 10 Oda kuran TMMOB 1990’a gelinceye kadar 9 Oda daha oluşturmuştur. TMMOB Genel Kurul kararı ile kurulan aşağıdaki odalarla birlikte 23 Odaya ulaşmıştır:
1996 yılında Gıda Mühendisleri Odası
1994 yılında Peyzaj Mimarları Odası
1992 yılında Çevre Mühendisleri Odası ve Tekstil Mühendisleri Odası
TMMOB, yasayla kendisine verilmiş bu görevi yerine getirme heyecanını çeşitli nedenlerle yitirmiştir. TMMOB, 90’lı yılların başında ortaya çıkan “yeni odalar, TMMOB’nin etkisini ve gücünü azaltan bir rol oynadığı” yaklaşımıyla, ayrı odalaşma eğilimini frenlemiştir. 1996 yılından sonraki 4 genel kurulda hiçbir yeni oda kurulmamıştır. 2008 Genel Kurulu için de yeni bir odanın kurulması gündemi yoktur.
Endüstri mühendislerinin Makine Mühendisleri Odası’na üye olmak durumunda kalmaları yasal yetersizliklerin bir sonucudur
Benim anladığım şudur: Endüstri mühendisleri için ayrı oda kurmamak ve endüstri mühendislerinin MMO’a üye olmaları; 6235 sayılı TMMOB yasasının 17. maddesi temel alınarak gerekçelendirilmektedir. Halbuki 25.000 dolayındaki endüstri mühendisi içinde Makine Mühendisleri Odasına üye olan endüstri mühendislerinin sayısı 5.000’e yaklaşmıştır. TMMOB’nin 23 odasından 12’sinin üye sayısı ise 5.000’in altındadır. Bu durum, endüstri mühendislerinin “sayısının oda teşkiline müsait olduğu”nun delilidir. Fakat TMMOB, bugün sahip olduğu oda kurma stratejisini sürdürdükçe bu garabeti engellemek sadece ilgili “ihtisas mensupları”nın sorunu olacaktır.
Endüstri mühendisleri MMO içerisinde MEDAK “çatısı” altında örgütlenmektedir
Toplumda ve iş dünyasındaki etkinliği ciddi biçimde artan endüstri mühendislerinin örgütlenme ihtiyacı, 1980’lerin sonunda MMO içerisinde Meslek Dalı Ana Komisyonu gibi bir çözümü doğurmuştur. Bu sayede başta endüstri mühendisleri olmak üzere, MMO içerisinde makine mühendisleri dışındaki uzmanlık alanlarına kendilerine özgü çalışmaları gerçekleştirme olanağı sağlanmıştır. MEDAK’ın ilk ürünlerinden biri, tekstil mühendislerinin kurduğu Tekstil Mühendisleri Odası olmuştur. TMO öyle bir fiyasko olmuştur ki hala web sitesi çalışmayan tek odadır. Başka etmenlerin de desteğiyle bu arıza, MEDAK modelini TMMOB ölçeğinde yerleşik bir kurum noktasına taşımıştır .
Endüstri/İşletme Mühendisliği Meslek Dalı Ana Komisyonu (E/İM MEDAK) çok fazla sorunu olan bir yapıdır
MEDAK, merkezi bir yürütme aracı olarak tanımlanmıştır, ancak buna denk gelen bir gücü yoktur.
Yürütme Kurulu seçimle oluşur, ancak seçimlerde demokrasiyi sağlayacak bir düzenlemesi yoktur.
Seçimler sonucunda oluşan liste, MMO YK tarafından atanır.
Son derece etkisiz bir kurumdur, endüstri mühendisliği camiası içinde tanınmaz da. Bir önceki MEDAK YK başkanını hatırlayan insan sayısı iki elin parmaklarını geçmez.
25.000 kişilik endüstri mühendisliği topluluğuyla bir iletişim kurma gücü olmadığı gibi, sayıları 5.000’i bulmayan MMO üyesi endüstri mühendisleriyle iletişimi bile son derece zayıftır.
Bütçesi yoktur. Gelirini giderini planlayamaz, geliştiremez.
Sürekliliğini tanımlayacak bir mekanizma yoktur. Görev süresi MMO şubelerinin seçim heyecanlarının başlamasıyla biter. Yenisinin seçimi için Şube yönetimlerinin MDK seçimlerini tamamlaması beklenir. Bu da dönemine göre 3-6 aylık bir boşluğa yol açar.
MEDAK’ın şubelerdeki karşılıkları olan MDK’lar da, MEDAK’ın yetersizliklerini şubeler ölçeğinde yansıtmayı sürdürürler.
TMMOB ise tam da bu MEDAK’lar sayesinde kendisine verilen oda kurma görevini yerine getirmemeyi meşrulaştırmaktadır.
Endüstri Mühendisliği Dergisi, MMO sayesinde yayınlanmaktadır
Endüstri mühendisliği alanındaki en önemli yayınlardan biri olan Endüstri Mühendisliği dergisi, MMO’nın bir yayın organıdır. Sahibi MMO YK Başkanı, Sorumlu Yazı İşleri Müdürü MMO YK Sekreteridir, Yayın Kurulu MMO Yönetimi tarafından atanır. Bir zamanlar iki ayda bir çıkan bu dergi, zamanla üç ayda bir yayınlanır hale gelmiştir. Saygınlığı giderek artmıştır .
İlk sayısında, zamanın 9 bölüm başkanının derginin çıkışı üzerine görüşleri ile birlikte
- HEMA Dişli Fabrikasından Sait Atınç’ın,
- Garanti Bankası’ndan Cengiz Kayır’ın
- Cevher Döküm Sanayi’nden Salim Dizi’nin
birer yazısı ve Aykut Göker’in “Gelişmekte Olan Ülkelerde Bilimsel Teknolojik Gelişmeler” üzerine bir söyleşisinin geniş özeti yayınlanmıştır. Başlangıç, isteklerin karşılanmasına yöneliktir: Mühendisler uygulamalarından çıkardıklarını paylaşmışlardır.
2007 yılının ilk üç sayısında ise
İTÜ’den Özgür KABADURMUŞ ve M. Bülent DURMUŞOĞLU’nun bir
KOÜ’den Sevgi FELEK, Yıldız YULUĞKURAL ve Zerrin ALADAĞ bir
yazısı ve YA/EM 2007 Öğrenci Proje Yarışmasında ilk üç dereceye giren öğrenci gruplarının danışman öğretim üyeleriyle birlikte hazırladıkları bildiriler yayınlanmıştır. Akademi ön plana geçmiştir; istekler gene karşılanmaktadır.
MMO ile yakın ilişki, endüstri mühendislerini örgütlenme konusunda çekingenlikle biçimlendiriyor
1996’da yaptığımız dahil, bütün anketlerde, endüstri mühendisleri ayrı bir meslek örgütlerinin olması gerektiğini %90’ın üzerinde bir çoğunlukla ortaya koyarlar. Fakat mesleki örgüt kültürü MMO çevresinde oluşmuş endüstri mühendislerinin büyük çoğunluğu da “ayrı bir örgütün” zorluğu ve hatta imkansızlığına kanidir.
Bunun en önemli nedeni, MMO’nın sahip olduğu büyük parasal gelir kaynaklarının bizde oluşturulamayacağına inanmalarıdır.
İkinci neden MMO’dan ayrılan tekstil mühendislerinin yaşadıkları sorunlarla ilgili olarak makine mühendislerinin yaptıkları yoğun propagandadır .
Üçüncü neden bölünmelerin güç kaybına yol açtığı konusundaki batıl inanıştır.
Başka nedenler de vardır, fakat yukarıda saydıklarım görünür biçimde etkilidir.
Endüstri mühendisleri de uzun yıllar örgütlenmeden uzak durdular
Bu durumun birbirini tamamlayan çok fazla nedeni ya da gerekçesi oldu:
- Güçlü konumlar elde eden endüstri mühendisleri, mesleki alanda örgütlenme ihtiyacı duymadılar.
- Yaptıkları işler çerçevesinde kendilerini endüstri mühendisi olarak tanımla(ya)maz oldular.
- Ortak çıkar ve hedefler tanımlamakta karşılaştıkları sorunlar yüzünden bir araya gelmenin yollarını geliştirmekte zorlandılar ya da böyle bir ihtiyacı duymadılar.
- Yeni mezunlar, eskilerin örgütlenme doğrultusunda adım atmamış olmaları nedeniyle tutuk kaldılar.
- MMO’yu benimsemeyen endüstri mühendisleri, örgütsüz kalmaya razı oldular.
- Endüstri mühendislerinin bir bölümü, endüstri mühendisliği temelinde olmasa bile uygulama alanları temelinde örgütlendiler.
Bunlar dışında, örgütlenmeden genelde uzak durmaya yol açan nedenler de etkisini sürdürdü. Örgütlenme kültürü yetersizdi, üstüne özendirici bir durum oluşmadı. Meslek örgütleri istenildiği biçimde etkili olamadı, siyasi araçlar olarak algılandılar. Yöneticilerin uzun süreler görevde kalması, insanların tadını kaçırdı.
Endüstri mühendisleri uygulama alanlarındaki örgütlenmelerde de yeterince etkili olmadılar
Yönetiminde uzun yıllardır endüstri mühendislerinin yer aldığı Yöneylem Araştırması Derneği, farklı Endüstri Mühendisliği Bölümleriyle ortaklaşa olarak yaptıkları “Yöneylem Araştırması / Endüstri Mühendisliği Ulusal Kongreleri”nde (YA/EM’lerde) sağladıkları süreklilikle en başarılı endüstri mühendisliği örgütü olarak görülebilir. Ancak YA/EM Kongrelerinin kendi içlerinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Kalite Derneği, Bilişim Derneği, Yalın Enstitü Derneği ve Personel Yöneticileri Derneğinde endüstri mühendisi izi gözlenebilmiştir, ancak Proje Yönetimi Derneği kurucuları arasında ilaç için bile bir endüstri mühendisi bulunmamaktadır.
Lojistik Derneği’nin kuruluşunda da endüstri mühendisliği damgası yoktur.
Günlük etkinliklerindeki rollerini değerlendirecek noktada değilim ama, endüstri mühendislerinin uygulama alanlarındaki mesleki örgütlenme girişimlerinde yeterince etkili olduklarını söylemek kolay değildir.
ListEM pratiği, geleceğin “örgütlenme”lerinin ipuçlarını barındırıyor
Batı, çok güçlü örgütler kurduğu için onları dönüştürme sorunu yaşıyor. Bizde de yeterince yapısallaşanlar için aynı sorun var. Endüstri mühendislerinin örgütlenme konusunda sahip oldukları sorunlar ve yaşadıkları güçlükler ise geleceğin örgütlenmesini oluşturmak için başkalarına olduğundan daha fazla fırsat sunduğuna inanıyorum.
Diğer odalar gibi MMO da, bugünkü gelir kaynaklarını Oda olduğu için geliştirmiştir. Bu kaynakların geliştirilmesinde endüstri mühendislerinin de ciddi katkıları olmuştur. Endüstri mühendisleri kendi örgütlerini güçlü kılacak kaynakları yaratmayı da becereceklerdir.
ListEM çevresinde oluşan ODTÜ mezunu endüstri mühendisleri örgütlülüğünün, kendi başına bile ulusal ölçekteki E/İM MEDAK’tan çok daha etkili olduğuna inanıyorum. İstanbul MDK’nın son 6 yılda neler yaptığını öğrenmeye çalışırsanız, aynı dönemde istEMbul’la kazanılanların önemi daha fazla ortaya çıkacaktır.
ListEM’in aynısını ülke çapında geliştirelim demiyorum, fakat burada öğrendiklerimizi kullanarak; endüstri mühendislerine, içinde yer aldıkları “kendilerini gerçekleştirme ortamında” dengeli ve değerli bir konumu sağlamanın araç ve yöntemlerini geliştirebiliriz.
Bunun sonucunda sahip olacağımız yeni örgütlenme:
- Endüstri mühendislerinin topluma sağlayacağı katkının giderek daha fazla olmasını destekleyecek
- Bu katkı ölçüsünde mesleğini değerli kılacak
- Çok geniş bir ağ üzerinde, her endüstri mühendisine istediği ölçüde katılım olanağı sağlayacak
- Katılımcılarına sağladığı olanaklarla, güç ve çıkar yoğunlaşmasına fırsat tanımayacak
bir araç olmayı başarabilmelidir. Bunlar, günümüz olanaklarıyla başarılabilir hedeflerdir.
Atılması gereken adımlar
Keşke becerebilsek de ilk adımlardan başlayarak dağıtık “yapılar” üzerinden yol alabilsek. MEDAK’ı da bir parçası kılarak, çok sayıda parçadan oluşan geniş bir endüstri mühendisliği hareketi başlatabilsek.
Benim en fazla yakıştırdığım; kentsel ölçekte endüstri mühendisliği örgütlenmeleri için girişimlerin oluşması, bunların hem e-topluluklar olarak hem gerçek biraradalıklarla kendilerini biçimlendirmeleri ve birbirleriyle kuracakları iletişimler üzerinde de ülke ölçeğinde bir örgütlenmeyi oluşturmalarıdır.
Somutluk arayışı ve beklentisi nedeniyle derneklere ihtiyaç duyulabilir, fakat derneklerin yeterince esnek bir yapıda oluşması ve “geleceğin örgütlenmesi” yaklaşımını bugünden zedelememeyi gözetmesi gerekecektir.
Ortada merkezi bir yönlendirme bulunmayacağı için, her girişim kendi özgünlüklerini barındıracaktır. Bu da bizlere, örgütlülüğü öğrenmek için yeterince çok deneyim sağlayacaktır.
Coğrafi temelin dışında; küçük işletmelerde çalışanlar, hizmet sektöründe çalışanlar, vb. temellerde de örgütlenme arayışları olabilir. Bunlar da cesaretimizi artıracaktır.
Bu kadar dağıtık olunca, bu “yapı”larda yer alacak endüstri mühendisi sayıları da doğal olarak küçük olacaktır. Fakat bu da bir engel olarak değil, ataklık ve tetiklik potansiyeli olarak algılanacaktır.
Geçmiş 40 yıldan öğrenilmesi gereken bir şey varsa; o da, tüm bunlar olmadan ne MEDAK, ne MMO, ne de TMMOB’nin endüstri mühendisleri için somut adımlar atmayacağıdır. Bu girişimler yaşandıktan sonra da endüstri mühendislerini kapsayacak yeni bir odanın kurulması kaçınılmaz olacaktır. İşte o zaman da, endüstri mühendisleri bu memleketin ve kendilerinin ihtiyacı olan örgütün nasıl bir örgüt olacağına çok daha rahat biçimde karar vereceklerdir.
Nezih Yaşar
Bölümü 1978’de bitirebilmek varken 1982 yılında bitirdi.
Diplomalı dönemin ilk on yılında çeşitli sanayi kuruluşlarında üretim planlama ağırlıklı konularda çalıştı. MMO İstanbul Şubesi’nde yöneticilik yaptığı dönemin ardından kalite yönetimi ekseninde yönetim danışmanlığına yöneldi.
Endüstri mühendisliğinin örgüt mühendisliği olduğuna inandığı için zamanının büyük bir bölümünü örgüt ve e-topluluklar konularına ayırıyor.
